اخلاق یعنی چه ؟

بنابراین شکایت مبنی بر فقدان مهارت یا صلاحیتهای حرفهای در رشته تجربی مربوط، بهخودیخود، پذیرفتنی نیستند، بلکه میتوانند عامل استدلالی محکم باشند و بنابراین مورد کاوش و آزمون قرار بگیرند. آنچه میپندارند و انجام میدهند، نه ارزش اخلاقی دارد و نه ارزش دینی، بلکه ضدّ ارزش است. اگر همه آگاهی داشتهباشند، هیچکس فرصتی برای انجام عمل غیراخلاقی پیدا نمیکند. پیامبران، اولیا، مؤمنان، منافقان و کافران همه امتحان می شوند تا هیچ انسانی در قیامت مدعی چیزی نباشد و سرانجام، حجت بر همه تمام شود.

آنان که اصل بنیادی رفتار و سعادت انسان را لذت می انگارند بر آنند که نیک، لذت است، و رفتارهای انسان باید متوجه کسب لذت باشد تا به سعادت نایل شود. علمای اخلاق مسلمان، اخلاق عبارت است از ملکهی نفسانی که بر اثر تکرار یک عمل بوجود میآید، اگر آن ملکه به دنبال تکرار فعل نیک، حاصل آمده شود، «خُلق حسن» نامیده میشود و اگر برآمده از عادت و عمل بد باشد «خلق، رذیل» است. گرچه تأثیر آن مشاهده نشود. در حقیقت همین تصور ناقص و غلط ازدین، مانع اصلی تطبیق قواعد اخلاقی در شؤون مختلف زندگی انسان شده است که خداوند درشرائع و ادیان آسمانی تشریع نموده اند و سبب کاهش تأثیر آن ها در نشاط اجتماع انسانی گشته است .

اخلاقیات قوانینی هستند که بر اساس آنها تصمیم میگیریم که چه چیزی درست و چه چیزی غلط است. بر این اساس ، مؤمن باید در همه ی صحنه های اجتماعی و در شرایطی حرمت خویش را پاس دارد و عزیز و سرافراز زندگی کند و به هیچ کس اجازه ندهد که او را تحقیر کند و آرمان و ارزش های والای او را نادیده انگارد ، حتی اگر چنین مقاومتی به زندگی مادی او نیز پایان دهد.

اخلاق سازمانی به معنای رفتار سازمان در حین انجام عملیات خود همراه با رعایت اخلاق در فعالیتهایش است. انجام یک بدی بزرگ نسبت به دیگری یا به خود غیراخلاقی است، خواه این عمل شرورانه وسیله باشد و خواه هدف. پس برای برقراری این تفاهم، نخست به مفهوم شناسی می پردازیم. اخلاق بندگی در آثار غربیان نمودی ندارد و اخلاقیات فردی نیز تحت عنوان بهداشت روانی در دانش روان شناسی جای می گیرد. فراموش نکنید که اخلاق سازمانی میتواند با فراهم کردن دانش و ابزارهای مناسب برای مدیریت، به سازمان اجازه دهد تا بهدرستی مشکلات اخلاقی و معضلات موجود در این حیطه را شناسایی و تحلیل کند.

با لحاظ کردن همین کاربرد گسترده اخلاق زیستی بهآسانی میتوان دید که چگونه این تصویر که فیلسوف به دنبال آن است، خود را درون مباحثه اخلاقی جای میدهد؛ برای مثال در مورد اخلاق زیستمحیطی مسائل مربوط به ارزش، صداقت و رفتار با محیطزیست، ازجمله کل بومزیستها، موردتوجه جدی هستند و ایستارهای نظری، که بر اساس آنها به این تصورات پرداخته میشود، اهمیت پیدا میکنند. انصاف و عدالت بهعنوان اخلاق سازمانی؛ اهمیت عدالت، برابری، بیطرفی، تناسب، گشودگی و روند قانونی را دربردارد. رفتار اخلاقی مبتنی بر ارزشهایی مانند اعتماد، احترام، مسئولیت پذیری، مراقبت، انصاف و عدالت و شهروند خوب بودن است؛ همچنین، به پایبندی به قوانین اخلاقی بستگی دارد.

گشاده روییت با خوش رویی و دست دهنده ات و کار نیکت و سلام کردنت کشاننده ی تو به سوی محبوبیت نزد همه ی مردم است . » کاربرد اخلاق و نتایج آن را در همین زندگی دنیا جستوجو میکنند؛ یعنی به دنبال راحتی در زندگی دنیا هستند و اگر اخلاق را خوب میدانند برای این است که میبینند اگر همه مردم راستگو باشند و کسی به کسی خیانت نکند، زندگی راحتی خواهند داشت. اگر سازمان به منافع و حقوق جامعه آسیب برساند و با نادیده گرفتن منافع مصرفکنندگان از آنها سوءاستفاده کند، اقدامش برابر با خشونت است و عملی غیراخلاقی انجام دادهاست.

این موضوع در قالب خصوصیات مثبتی مانند مدنیت، ادب، کرامت، استقلال، تحمل و پذیرش بیان میشود؛ همچنین، شامل پرهیز از اَعمالی چون خشونت، تمسخر، سوءاستفاده و استثمار است. آنها تحتتأثیر گروهی از نیروهای پیرامون خود مانند همسالان، سرپرستان و مقامات بالاتر، سیستم پاداشدهی، هنجارهای گروه، ارزشها و سیاستهای سازمانی و همچنین نحوهی اجرای آنها قرار گرفتهاند. ازجمله موضوعات مهم در این مفهوم گسترده اخلاق زیستی، موضوعات به هم مرتبطی مانند این موضوعات هستند: چه کسی یا چه چیزی منزلتی اخلاقی دارد؟ متخصصان بالینی اخلاق پزشکی به این مسئله توجه دارند که کارورزیهای آنها در حوزه پزشکی، مسائل اخلافی معینی را برمیانگیزد که لازم است حلوفصل شوند تا آنها دست به عمل بزنند یا به دیگران در مورد چگونه عمل کردن توصیه کنند.

یعنی او دارای صفات پسندیده است که باعث شده دیگران نسبت به شخصیت و رفتار او احساس خوبی داشته و در امان باشند ؛ او سراسر صلح و آرامش است. هرگاه فردی کار اخلاقی انجام داد و از سوی جامعه تشویق شد، احتمال انجام کارهای اخلاقی دیگر تقویت میشود؛ تا جایی که کار اخلاقی به صورت ارزشهای درونی درمیآید. البته فیلسوفان همیشه تا حدی به مسائل هنجاری دلبستگی داشتهاند، مگر شاید در دوران اوج فلسفه زبان عادی (ordinary language philosophy). و علم اخلاق، که اغلب با حذف کلمه علم از ابتدای آن به طور مطلق بکار می رود، علمی است که با شناساندن صفات نیک و بد و اعمال درست و نادرست اخلاقی، انسان ها را به کسب صفات نیک و انجام اعمال درست توصیه می کند و راه کارهای عملی این مهم را بیان می کند.

در آن صورت، انسان خود تعیین میکند چه رفتاری خوب و چه رفتاری بد است. این وضعیت اکنون کاملاً تغییر کرده است؛ چراکه فیلسوفان خود را در موضوعات مربوط به مسائلی که توجه هنجاری به آن دارند غرق کردهاند، چه این موضوعات از پزشکی و بیوتکنولوژی ناشی شود و چه از تجارت، حقوق و امور اجتماعی و سیاسی زندگی. در صورتي که خداي ناکرده صفت رذيله اي درخود يافتيد با استفاده از روش هاي کاربردي و دستورالعمل هاي که در کتب اخلاقي آمده است به درمان و معالجت نفس خويش بپردازيد.

اگر این صفت پایدار نفسی به گونه ای باشد که تنها افعالی از او صادر بشود که از منظر عقل و شرع نیک و پسندیده باشد، اخلاق نیک نامیده می شود، و اگر افعالی از او صادر شود که از منظر شرع و عقل زشت و ناروا باشد، به آن اخلاق زشت گفته می شود. وقتی آن فرد دانست که به سبب داشتن این دو صفت نیکو، مورد عفو الهی قرار گرفته است، شهادتین را گفت و اسلام آورد. یک مورد از اخلاق در سازمان عدم شراکت در اعمال شرورانه است، اصل عدم شراکت در اعمال شرورانه به طور واضح بیان میکند که سازمان نباید با هیچ شخصی در انجام اَعمال شرارتبار همکاری کند.

مستکبران و کج اندیشان ، اذعان دارند که اخلاق نباید در سیاست مراعات شود و گرنه بسیاری از نقشه های سیاسی قابل اجرا نخواهد بود. امام سجّاد(ع) می فرماید؛ حقوقی شما را در بر گرفته؛ یعنی حقوقی که دیگران بر گردن شما دارند و شما باید از عهدة آنها برآیید، نمی فرماید شما بر گردن دیگران حقّی دارید که آنها باید در مورد شما رعایت کنند. ارزش اصلی به توجه صادقانه و پایدار به رفاه دیگران مربوط است. اخلاق زیستی، بهطور خاص، به شماری از مشکلات اخلاقی اشاره دارد که پس از پیشرفتهای اخیر در بیوتکنولوژی، بهخصوص پیشرفتها در چهار حوزه همپوشان، به وجود آمدهاند.

آر. پاتر» (V.R.Potter) به مسائل اخلاقی، اجتماعی و سیاسی اشاره دارد که بهطور عام از علوم زیستی منشأ میگیرند و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم با بهروزی انسان ارتباط دارند. در رسالات قدیسین به دو یا سه توصیف زیبا از ازدواج برمیخوریم ، ولی در سایر موارد ، پدران کلیسا از ازدواج به زشتترین صورت یاد کردهاند . اما اخلاق زیستی در وسیعترین مفهوم، به معنای بررسی مسائل اخلاقی، اجتماعی و سیاسی است که زیستشناسی و سایر علوم زیستی آن را به وجود میآورند و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در بهروزی انسان دخیل هستند. ارزشهای سازمانی مشخص میکنند که چه چیزی اهمیت دارد و به تصمیمگیری درمورد درست و غلط نیز کمک میکند.

شهروندی خوب مستلزم انجام سهم خود در کارکرد جامعه و اهمیت دادن به نسلهای آینده است. استاندارد اخلاقی خوب، در مواجهه با چالشها، به سازمان کمک میکند. برای اینکه اخلاق در سازمان حوزهی مهمی در نظر گرفته شود، دلایل بسیاری وجود دارند، زیرا به سازمان در ارزیابی فعالیتهای خود و به مدیریت سازمان در بهبود فرایند تصمیمگیری کمک میکند. سازمان میتواند به کمک استانداردهای اخلاقی خوب، پیشرفت کند. خداوند پیامبران خود را از پی یکدیگر به سوی آنان فرستاد تا مردم را به ادای پیمان فطری فراخوانند و نعمتهایی را که فراموش میکنند به آنها متذکر شوند …

به همین جهت خدای مهربان، پیامبران و سفیران خود را انسانهایی عطوف و نرمخو قرار داد تا بهتر بتوانند در مردم اثر گذارند و آنان را به سوی خود جذب نمایند. مفهوم شهروندی بهعنوان اخلاق سازمانی شامل دستهای از مزایا و وظایف مدنی است که مشخص میکنند که سازمان، به عنوان بخشی از یک جامعه، باید چگونه رفتار کند. حیوانات بخشهایی از اخلاق زیستی هستند، گر چه همچنین باید یادآور شد که متخصصان انگلیسی – آمریکایی اخلاق پزشکی مسائل مربوط به رفتار با حیوانات را در شرح وظایف خود میآورند. بعد در آیهای دیگر فرمود: به همین دلیل هم توانستی در دلها نفوذ کنی و آنان را پیرامون خود گرد آوری و در دعوت خویش موفّق عمل کنی: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ».

در اینجا باید بین فیلسوفانی که به رشتهای از علوم تجربی توجه میکنند و متخصصان چنین رشتههایی که به فلسفه روی میآورند، تمایز قائل شد؛ تمایزی که معمولاً خود را در مورد اخلاق پزشکی بهصورت تمایز میان متخصصان اخلاق پزشکی فلسفی و بالینی نشان میدهد. ضمن این که میان این دو مشترکاتی وجود دارد، اختلافات جدی نیز با هم دارند. از این لحاظ که در اخلاق زیستی بر کدام مجموعه از مسائل تأکید شود، میتواند در میان فیلسوفان و متخصصان اخلاق نظرات گوناگونی وجود دارد.

دیدگاهتان را بنویسید