اصول کافی، ج ۲، ص ۶۶۳

2- توجه به منافع اکثریت همیشه کاری ممکن نیست، زیرا بسیاری از اعمال انسان میتواند برای نسلهای بعد زیانآور به حساب آید، مثلاً بهرهوری از معادن هر چند به نفع و سود نسل یا نسلهای فعلی است و آنها از این کار لذت میبرند اما همین کار به طور قطع به ضرر نسلهای آینده است. از آنجا که منشور اخلاقی در هر سازمان طی فرایند گفتوگو و مشارکت تمامی کارکنان و رئیسان به وجود آمده است، به منزلة یک میثاق عمومی سازمان پذیرفته شده است.

6 – يكي از ويژگي هاي اخلاق اسلامي اين است كه مسير رشد اخلاقي را بر همه انسان ها به طور مساوي گشوده مي داند اين ويژگي ناشي از انسان شناسي اسلامي و تربيت اسلامي است تربيت اسلامي شرايطي سني و محيطي و معرفتي افراد را در نظر دارد به همين دليل و پاداش و كيفر هر فرد به تناسب شرايط اوست تناسب پاداش و كيفر با شرايط هر فرد موجب مي شود هيچ گاه انسان حركت به سوي كمال را دير نشمارد و گمان نكند به سبب شرايط ويژه اي كه دارد به كمال نخواهد رسيد.

سلام و احوالپرسى توأم با تبسم، دست دادن و گاهی که فاصله ها زیاد می شود، معانقه همراه با صمیمیت و احترام، اولین فن موثر ارتباطى، به منظور تمرین خوش اخلاق بودن و همچنین جلب محبت دیگران است. دین مقدس اسلام، همواره پیروان خود را به نرمخویی و ملایمت در رفتار با دیگران دعوت می کند و آنان را از درشتی و تندخویی باز می دارد. البته این حقوق دو سویه است یعنی دیگران نیز این حقوق را بر عهده ما دارند. آن حضرت، یکی از سه نفر را کشت و دو نفر دیگر را اسیر کرد و خدمت پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ آورد.

در نگرش اسلامی هیچ یک از معیارهایی که در قسمت قبل به آن اشاره شد، به تنهائی نمیتواند پایهی ارزش افعال آدمی و حسن اخلاقی قرار گیرد و عمل اخلاقی را از غیر اخلاقی بازشناسد، ارزشگذاری رفتار و اعمال انسان در نگاه دین بر سه پایه استوار است. وجود چنين اسوه هايي كه در بدترين شرايط تاريخي بر تعهدات اخلاقي خويش پايداري كرده اند امكان پذير بودن عمل به دستورات اخلاقي اسلام را اثبات مي كند. با توجه به اين ديدگاه اگر آمر و ناهي احكام اخلاقي خداوند عالم مطلق باشد خدايي كه آفريننده انسان است و همه ابعاد وجود او و چگونگي رابطه او با همه هستي را مي شناسد اطمينان خواهيم داشت كه عمل به دستورات او ثمربخش و محقق كننده كمال انسان است؛ در حالي كه اگر حكم اخلاقي از سوي موجودي محدود صادر شود، چنين اطميناني را نخواهيم داشت.

راه وقوف بر درستي احكام اخلاقي، يا وجدان اخلاقي انسان هاست يا توصيه اي كه از سوي توصيه كننده اي آگاه و دلسوز صادر شود. در این راه باید بین نقطه تمرکز و نقطه کانونیفعالیتهای تربیتی تفکیک قائل شوییم، توضیح اینکه نقطه تمرکز فعالیتهای تربیتی به روش تربیت بازگشت دارد و نقطه کانونی مربوط به هدف میشود. » یعنی راه فجور و تقوا را به نفس انسان آموخت و در پایان خود نیز همین معنی را برمیگزیند.

1- در عرف و اصطلاح فیلسوفان کنونی غرب، اخلاق یعنی افعالی که از انسان صادر میشود و شایسته مدح و تحسین است. بعد از عقاید، احکام را دارای اولویت می دانیم؛ یعنی رتبه واجبات و تکالیف عملی انسان طبق عرف فعلی ما، بعد از عقاید است و آن ارزشی را که احکام در نزد ما دارند، اخلاقیات ندارند. همه انسان ها متفکرند؛ یعنی می اندیشند و به چیزی می رسند، ولی کمتر انسانی را می توان یافت که منطقی، منضبط، روشمند و بر اساس اصولی مشخص بیندیشد. اين نيازها در عين ثباتي كه در همه زمان ها و مكان ها دارند همراه با شرايط و ويژگي هاي هر عصر و هر مكان مصاديق و مظاهر گوناگوني مي يابند.

آن چیزی که در مواجهه با مفهوم اخلاق حرفه باید مد نظر ما قرار گیرد، این است که نخست اخلاق حرفهای، دربرگیرندة اخلاق فردی و اخلاق شغلی است، اما از هر دو فراتر رفته و به سازمان به مثابه یک مجموعه حقوقی ناظر است. دربارهی ملاک ارزشگذاری افعال اخلاقی انسان به طور کلی دو دیدگاه وجود دارد. پس از روشن شدن عناصر دخیل در اخلاقی شدن یک فعل از دیدگاه اسلام سؤالی مطرح می شود که چه ملاکاتی در اسلام و قرآن برای تشخیص این که فعلی خاص حائز این سه عنصر و سه شرط می باشد یا خیر وجود دارد تا به وسیلهی آن بتوان حسن سه جانبه­ی فعل را کشف کرد و آن را فعل اخلاقی و غیر آن را فعل غیراخلاقی و یا ضداخلاقی دانست؟

اصلا وجدان دروغ است آن ديگری گفته : زيبائی فعل ما زيبايی و نازيبايی در فعل نمیفهميم آن يكی گفته : زيبايی روح ما روح زيبا و نازيبا سرمان نمیشود آن يكی گفته : عقل مجرد و روح مجرد اصلا به روح مجرد قائل نيستم میگوئيم پس آيا به اخلاق قائل هستی يا نه ؟ پیامبر(ص) در احادیثی، خود را مأمور به مکارم اخلاق، معرفی کرده است و در روایات اهل بیت(ع) نیز از مکارم الأخلاق، سخن به میان آمده است از این رو این مفهوم در مباحث اخلاقی، اهمیت یافته و کتابهایی با این نام نوشته شده است. این گروه از میان سه بحث متفاوت فرا اخلاق: مباحث معنا شناختی، معرفت شناختی و روابط منطقی گزاره های اخلاقی، بیش تر به جنبه معنا شناختی آنها می پردازند؛ زیرا اعتقاد دارند مسائل فلسفی تنها از طریق تحلیل زبان و آشکار کردن معنای کلمات حل می شود.

مفسران، الهام فجور و تقوا را معرفت فطری خوب و بد افعال تفسیر کردهاند. بدین طریق تبیین مفهوم عمل صالح نقش کلیدی در فهم و معرفت ارزش اخلاقی دارد که با شناخت آن، ملاک ارزشیابی افعال اخلاقی در نظرگاه قرآن و به دست میآید. این گونه دخالتهای ناورا و جنبه تقدس دادن بیجا، یا عمل قربی شمردن بدون دلیل، از جمله اعمال شیطانی است که هدف، دگرگون ساختن دین و مشوَّه کردن چهره شریعت است. برای رسیدن به چنین صفاتی لازم است انسان خود را به صفاتی مزیّن کند که از فرد، شخصیّتی متین و باوقار و در عین حال خوش مشرب و دوست داشتنی و محبوب بسازد؛ صفاتی مانند: تواضع، انسان دوستی، صداقت، فداکاری، گذشت، مهربانی، و سایر صفات نیک انسانی.

با صرف زمان، توجه و تمرین میتوانید مهارتهای رهبری اخلاقی خود را ارتقا دهید. به عنوان مثال مقام خلیفهاللهی یا قرب به خدا را غایت سلوک اخلاقی میدانیم. 5 – در فرهنگ اسلامي وجود امامان معصوم به عنوان نمونه هاي عيني و حقيقي انسان مسلمان تجسم واقعي اسلامي است. با در نظر داشتن این سه عامل است که گاه فعلی از زاویه نیّت و انگیزه و ارتباط آن با نفس و روح انجام دهنده کاری متّصف به خوبی میشود ولی از ناحیهی آثار فردی یا اجتماعی و یا از جهت این که اصل عمل شایسته اتصاف به حسن نیست «ناپسند» شمرده میشود و نیز در مواردی که حسن فعلی و غائی هر دو یا یکی موجود باشد ولی حسن فاعلی وجود نداشته باشد و با انگیزهی خیر صورت نگرفته باشد، عمل متّصف به «نیکی» نمیشود.

در پاسخ گفته می شود : سعادت و ثواب اخروی در پی سعادت دنیوی است و این دو به یکدیگر مرتبط هستند و از هم گسستگی ندارند . نظریهی سوداگریی هر چند نسبت به «خودگرایی» بهرهی بیشتری از اخلاق و فضیلت را دارا است ولی دچار خلأهای جبران ناپذیری است. توکل؛ یعنی اعتماد و اطمینان قلبی انسان به خداوند در همه امور خویش و بیزاری از هر قدرتی غیر از او. در برابر آن کسالت است یعنی آدمی خود را بی جهت خوار و ذلیل نماید. چنانکه پیداست در این دو آیه شریفه یک کار از سوی دو شخصیت، مورد بررسی قرار گرفته است که تنها در یک جهت با هم تفاوت داشته است و آن انگیزه فاعل فعل است.

در برخی از کتب اخلاقی مشاهده می شود که اخلاق را به دو دسته فردی و اجتماعی تقسیم بندی کرده اند و در آن بیان شده که برخی از رفتارهای آدمی تنها جنبه فردی داشته و بدون توجه به اجتماع انجام می شود که به این گونه رفتارها اخلاق فردی می گویند(بخش عمده ای از مفاهیم اخلاق فردی شامل موارد زیر می شود صبر،شجاعت،ترس،تنبلی و استقامت). قرآن تمامی انسان را به دو گروه تقسیم کرده است به این نحو که گروهی اعمالشان «صالح» است و گروه دیگر اعمالشان «فاسد» می­باشد. اخلاق به خُلقهای خوب و بد و اخلاق اجتماعی و فردی را تقسیم میشود.

مسئولیت حرفهای شما را مجاز میداند که سود سال مالی را تا نیمة دوم سال بعد به تعویق بیندازید؛ اما مسئولیت اخلاقی به تسریع در تقسیم سود سهامداران الزام میکند. اخلاق حسنه عجب نیروی شفابخش و دلانگیزی است که پیوندِ دوستی و برادری را مستحکمتر و پابرجاتر میکند. جانمایه نظریهی خود محوری، ترغیب انسانها به خودخواهی و نفی نوع دوستی و ایثار است. 4 – اخلاق ديني از طريق جهان بيني ديني در جان انسان مؤمن تحكيم مي شود در جهان بيني ديني همه عالم هدفدار آفريده شده است و به سوي غايتي حكيمانه در حركت است و انسان مؤمن با انجام وظايف اخلاقي خويش خود را با نظام هستي هماهنگ مي كند و به سوي سرانجامي خوشايند و مطمئن رهسپار مي شود.

این بهترین و شیواترین شیوهای است که قرآن در تنظیم روابط افراد جامعه به کار میبرد تا انسانها تنها با دید سودجویی به مسائل ننگرند، بلکه موضوع کرامت انسانی را همواره مدنظر داشته باشند. حکما و اندیشمندان اسلامی برای استوار ساختن بنای ارزشهای دینی و اخلاقی تلاشی پیگیر داشته اند تا بتوانند افعال اخلاقی را از نظر دین و بر مسلک عقل گرایان، نظام و ساز و کاری منطقی ببخشند و در این راستا «عدل» را تنها مفهومی یافتهاند که میتواند سنگ زیرین این بنا را تشکیل دهد و معیاری جامع برای افعال اخلاقی به شمار آید، چنانکه ظلم را به عنوان نقطه مقابل عدل معیار ضدّ ارزشها تشخیص دادهاند.

دیدگاهتان را بنویسید