انسان، تربیت و روانشناسی اخلاق

به بیان دیگر، اعتبار یا عدم اعتبار احکام اخلاقی را باید بر مبنایی مستقل از ادیان و ایدئولوژی ها، یعنی بر مبنایی عقلانی تعیین کرد. جواب اجمالی این است که با توجه به پیچیدگی و ابعاد گوناگون انسان، تشخیص راه وصول به سعادت، فقط با تکیه بر دانش بشری ممکن نیست و برای رسیدن به مصادیق حقیقی رسیدن به سعادت باید دست به دامن دانش فرابشری و وحی نیز شد. قطعا رفتار خوب در زندگی هر کسی می تواند تاثیرات خاصی داشته باشد، این که مدام با دیگران درگیر نشویم و بر سر هر چیزی ناراحتی را وارد زندگی مان نکنیم، هم به دیگران کم تر آسیب می شود و هم خودمان تحت تاثیر این شرایط قرار نمی گیریم، بهتر است که به یاد داشته باشید نخستین کسی که از فتار های پر از پرخاش آسییب می بیند، خودش است.

او انجام تكاليف اخلاقي را بيهوده و مخالف با مقتضاي طبيعت و سرنوشت خود نمي شمارد، بلكه اطمينان دارد هر دشواري كه در طريق التزام اخلاقي براي او پيش مي آيد مقدمه راحتي مهمتري است كه گاه خود از آن بي خبر است؛ زيرا انجام تكاليف اخلاقي براي او به معناي همسويي با همه هستي است به نظر انسان مؤمن اگر انجام وظايف اخلاقي كاستن از تزاحم كمتر باشد ركت به سوي كمال آسان تر، سريع تر و مطمئن تر صورت مي گيرد.

انسان مسلمان با نظر در چهره معصومين در آينه صفحات تاريخ شوق كمال معنوي را در خود مي يابد و با اميد و اطمينان به امكان پذير بودن كمالات معنوي روي به تلاش مي آورد. هر که کار نیکی را انجام دهد و با ایمان باشد، کوششاو نادیده گرفته نمیشود و برای او ثبت و ضبط میگردد (یعنی ضایع و تباه نمیگردد). شک نداریم که قسم اول؛ یعنی عقاید بر همه اینها ترجیح دارند؛ زیرا اگر عقاید بر پایه های محکمی استوار نباشند بخش های دیگر هم بی اثر خواهند بود. گفتار و کردار و نیت آن گاه درست آید که بر وفق سنت، یعنی شریعت الهی باشد.

کسانی هم که قائل به قراردادی بودن اخلاق اند میتوانند بگویند این خود انسان ها هستند که قرارداد میکنند یا میتوانند بگویند این خداست که قرارداد میکند با این تفاوت که اگر قرار داد کننده خدا باشد، دیگر این احکام نسبی نخواهد بود بلکه هر چند قرار دادی است اما جهانشمول و همیشگی خواهد بود ولی اگر این احکام قرار داد انسان ها باشد میتواند نسبی باشد. اخلاق اسلامي به جهت آن كه معطوف به نيازهاي اخلاقي انساني است، جنبه ثابت و پاينده اي را در خود دارد و چون در طي زماني طولاني توسط معصومين با شرايط متفاوت اجتماعي و تاريخي تطبيق شده است وجه انعطاف پذير ظواهر و مظاهر آن نيز شناسايي شده است بنابراين بي آن كه به ورطه نسبيت مبتلا شود، مي تواند پاسخگوي انسان در همه زمان ها و جوامع باشد.

4 – يكي از ويژگي هاي نظام اخلاق اسلامي، قابليت تطبيق آن با شرايط زماني و مكاني مختلف است اين ويژگي از برجسته ترين جنبه هاي اخلاق اسلامي است زيرا هر نظام اخلاقي در صورتي پاينده و برقرار مي ماند كه به نيازهاي اخلاقي انسان بهتر پاسخ دهد. همچنین به ویژگیهای افراد دارای اخلاق حرفهای مانند احساس مسئولیت، برتریجویی و رقابتطلبی، صادقبودن، احترام و تکریم دیگران، رعایت ارزشها و هنجارهای اجتماعی، عدالت و انصاف، همدردی با دیگران و وفاداری اشاره میشود. امروزه بسیاری از کشورها در جهان صنعتی به این بلوغ رسیدهاند که بیاعتنایی به مسائل اخلاقی و فرار از مسئولیتها و تعهدات اجتماعی، به از بین رفتن بنگاه میانجامد.

در زمانی که اخلاق خوب و اخلاق پسندیده ای دارید، می توانید به یک آرامش فوق العاده دست پیدا کنید. چه زمانی این همه جوان معتاد داشتیم؟ یکی دیگر از روش های اموزش اخلاق خوب به کودک این است که در طی روز از جملات مثبت استفاده کنند و افکار مثبت را در خود به وجود بیاورند. در این امر، تردیدی نیست که تمام این بخش ها در سعادت افراد جامعه و امنیت اجتماعی آنان مؤثر هستند. همچنین از آنجا که انسان اختیار تأثیرگذاری بر روابط کلان حاکم بر جامعه و نیز توان نقش آفرینی در تاریخ را دارد سخن از وظایف اخلاقی انسان نسبت به ساخت جامعه و مناسبات میان نهاد های مدنی و نیز نسبت به تاریخ بشری و تمدن آینده ناروا نیست و در قلمرو مباحث اخلاقی می گنجد از این رو توجه تفصیلی به این حوزه و جدا کردن آن تحت یک عنوان مستقل مناسب است.

از این جهت، اصول عقاید نامیده شده اند که اصول و پایه هستند. یکی از عمدهترین دغدغههای مدیران کارآمد در سطوح مختلف، چگونگی ایجاد بسترهای مناسب برای عوامل انسانی شاغل در تمام حرفههاست تا آنها با حس مسئولیت و تعهد کامل به مسائل جامعه و حرفة خود بپردازند و اصول اخلاقی حاکم بر شغل و حرفة خود را رعایت کنند. ممکن است فرایند تربیت با غایات خاصی نسبت ویژه داشته باشد.

خلاصه این که اخلاق در قرآن مبانی و ساز و کار خاصی دارد که سایر مکاتب اخلاقی از آن بیبهره هستند. به همین دلیل، بسیاری از شرکتهای موفق برای تدوین استراتژی اخلاقی احساس نیاز کرده، و به این باور رسیدهاند که باید در سازمان یک فرهنگ مبتنی بر اخلاق رسوخ کند. تقوا، یعنی پروا و پروا، تعهّدی است که از باور آدمی برخاسته باشد؛ لذا پروا، خلاصهای است از ایمان صحیح و عمل صالح.

رابطه عاطفی صحیح میان پدر و مادر از یک سو و فرزندان از سوی دیگر، از بزرگ ترین عوامل استواری خانواده و جامعه بشری است و می تواند به طور طبیعی شیرازه خانواده را از سستی و گسیختگی حفظ کند. اما در اسلام تمامی ارتباطات مناسب و مفید، مورد نظر قرار گرفته اند، ارتباط انسان با خدا، با خلق، با خود، خانواده، جامعه و حتی روابط بین الملل، ارزش های ثابت و معینی دارند؛ یعنی هیچ مسأله ای از مسائل زندگی انسان نیست که تحت پوشش ارزش های اخلاقی اسلام قرار نگیرد.

پرسش این است : در صورتی که کسی به انگیزه ی موفقیت در امور روزمره ی زندگی دنیا صبر پیشه کرد و شخص دیگر صبر خود را به انگیزه ی ثواب اخروی انجام داد ، هر دو ، مرتکب کار اخلاقی شده و هر دو به یک اندازه از ثواب اخروی برخوردار خواهند شد؟ این مسأله به مسأله ریشهایتری برمیگردد. مبنای اخلاق از نظر انبیاء این است که انجام کار خوب انسان را به بهشت می برد و کار بد انسان را به جهنّم می فرستد. اساساً آن ارزشی که احکام در نزد توده مردم دارد، اخلاق ندارد؛ مثلاً آن ارزشی که نماز در بین مردم دارد، ادای امانت ندارد یا عمل به وعده ندارد!

به نظر میرسد که اخلاق جدای از معارف و احکام نباشد و بسیاری از مباحث آن دو را پوشش میدهد مانند بحث توکل (معرفتی) و نماز (احکام) که ذیل اخلاق بندگی مطرح میشود. با مراجعه به آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السّلام درمی یابیم که تأکید بر اخلاق بیشتر از احکام است. در حیطه مدیریت؛ کمکاری ، چاپلوسی ، حسادت ، حق کشی ، بیقانونی ، تقدیم رابطه بر ضابطه، ستم به فرودستان، جفای به فرادستان، تسامح و سهلانگاری و هرگونه خلاف دیگر، مخالف با هر وجدان آگاهی است و نباید به وقوع بپیوندد.

برای آگاهی از معرّفی کتابهای اخلاقی نمایه «اسامی کتابهای اخلاقی»، سؤال 3017 را مطالعه کنید. 3 ـ نظریه طرفداران اصالت اندیشه: جمعی اذعان دارند که شناخت معنای خوبی و بدی خصلتهای اخلاقی نیازی به راهنما و مطالعه و تحقیق ندارد؛ زیرا در نهاد هر انسانی نیرویی است که به وسیله آن فضایل و رذایل اخلاقی را درک و به انجام فضایل و دوری از رذایل مبادرت می نماید؛ یعنی همان طور که حکم می کنیم گُل بهتر از خار و نور بهتر از ظلمت است، همین طور درک می کنیم که امانت بهتر از خیانت، و راستی بهتر از دروغ است.

اما همین خشم و غضب اگر از محورهای اصلی خود منحرف گردد و مهار آن از دست عقل رها شود انسان را به صورت حیوان درندهای بیرون میآورد كه هیچگونه حد و مرزی را به رسمیت نمیشناسد .بنابراین همان طور كه به هم خوردن تعادل جسمی همیشه با عوارض ناگواری همراه است كه نام بیماری به آن میدهند، به هم خوردن تعادل قوای روحی و غرایز و امیال نیز یك نوع «بیماری روحی» محسوب میگردد كه علمای اخلاقی به آن «بیماری قلب» میگویند. پس ما اسلام را همان «عقاید» و «احکام» می دانیم و «اخلاقیات» را تنها زر و زیوری برای ایمان!

وجود انسان مركب از نیروهای متضادی است از سویی هوسهای سركش و غرایز و امیال حیوانی او را به طغیان، تعدی نسبت به حق همنوعان، هوسبازی دروغ و خیانت دعوت میكنند و از طرفی نیروی عقل و ادراك، عواطف انسانی و وجدان او را به عدالت، نوع دوستی، پاكدامنی، درستكاری و تقوی فرامیخوانند.همانطور كه در ساختمان جسم انسان یك عضو بیمصرف و بیكار آفریده نشده در ساختمان روح و جان او نیز هر غریزه و انگیزهای نقش حیاتی دارد و تنها در صورت انحراف از وضع طبیعی و بر هم خوردن تعادل به صورتهای خطرناك و كشنده بیرون میآیند.

4 – اخلاق ديني از طريق جهان بيني ديني در جان انسان مؤمن تحكيم مي شود در جهان بيني ديني همه عالم هدفدار آفريده شده است و به سوي غايتي حكيمانه در حركت است و انسان مؤمن با انجام وظايف اخلاقي خويش خود را با نظام هستي هماهنگ مي كند و به سوي سرانجامي خوشايند و مطمئن رهسپار مي شود. با بهرهگیری از مبانی جامعهشناختی و مباحثی چون تکلیف اخلاقی، حق اخلاقی و تلازم آن با تکلیف، همچنین تلازم میان تکلیف و مسئولیت، میتوان اصل مسئولیت اخلاقی انسان را برهانی و بر اساس آن تبیین نمود. به فرض استدلال پذیر بودن، آیا همه احکام اخلاقی، اعم از احکام اصلی و احکام فرعی استدلال پذیرند یا آن که احکام اصلی بی نیاز از استدلالند؛ چنان که برخی از شهودگرایان و پیروان نظریه حسّ اخلاقی معتقدند؟

دیدگاهتان را بنویسید