جزوه آموزش نجوم :: نجوم اسلامی

اندازه یکی از روش های اندازه گیری قطر ستارگان روش پیچیده تداخل سنجی است . اندازه گیری فاصله، سن و اندازه و جرم هر یک جرم آسمانی نیز از جمله علومی است که در زیرمجموعه نجوم و ستاره شناسی قرار میگیرد. کیفیت اجرام سماوی در شاخه اختر فیزیک و ساختار جهان در شاخه کیهان شناسی مورد بحث قرار میگیرد. امروز میلیون ها نفر در سرتاسر دنیا هستند که شبانگاه از بام خانه، یا در خارج شهرها به رصد ستاره ها میپردازند و در آرامش از این دریای بیکران لذت میبرند. یکی از میلیارها میلیارد ستاره موجود در آسمان هستی که در کهکشان راه شیری قرار دارد، کهکشانی که مجدد در میان میلیون ها میلیون کهکشان دنیا در آن زندگی میکنیم، و هرکدام دارای هزاران ستاره است و در آنها میلیاردها سیاره و قمر و جرم آسمانی وجود دارد.

سیاره : اجرامی که تحت تاثیر نیروی گرانش ستاره قرار دارند و ممکن است به صورت توده های خاکی ، سنگی و یا گازی باشند . برنامه اقمار زحل موقعیت درخشانترین اقمار این سیاره را نشان میدهد. محققان به منظور مشاهده دقیق وضعیت ستارگان، صورتهای فلکی، سیارات، اقمار، کهکشانها و اجرام اعماق فضا به ابزار خاصی نیاز دارند؛ برای نمونه “خورشید امروز” ابزاری است که جدیدترین تصاویر خورشید را با کیفیت بالا نشان میدهد. البته، در دو پرسش اخیر از طریق ذکر نمونه توجه داده شده است که در برخی نمونهها پیشگوییها همواره درست بوده و تفاوت اینگونه موارد از گونههای دیگر مورد توجه قرار گرفته و بیان این تفاوت درخواست گردیده است، اما با این حال، شاهدی بر تفکیک دو شاخهی علمی و غیر علمی نجوم از سوی سلار دیلمی دیده نمیشود؛ حال باید دید آیا در پاسخی که از سوی سید مرتضی مطرح میگردد، این تفکیک، به روشنی صورت گرفته است یا نه؟

ابتدا که در آتش قرار میگیرد قرمزو با افزایش دما نور آن به نارنجی و زرد تغییر مییابد. پس قلبش گرفت و نفسش در سینهاش بند آمد و همان لحظه جان داد. ابزارهای ساده ستارهشناسی از همان ابتدا شناخته شده بودند و ستاره شناسان با استفاده از آنها آسمان شب را به دقت بررسی میکردند. منجم اگر منجم باشد میتواند از آن درست و برای دفع ضرر استفاده کند. یک منجم با تلسکوپ خود میتواند مسیر های یک جرم آسمانی را دنبال کند، روی آن مطالعه کند و به اکتشاف نا شناخته های بپردازد.

چون به طور کلی زمان بر اساس چرخش زمین حول محور خود پدید می­آید لذا کلیه نقاطی که روی یک نصف النهار قرار گرفته اند همزمان میباشند . طبق قرارداد زمانی که خورشید روی نصف النهار هرمکان قرار گیرد ساعت 12 می­باشد. خورشید در این رده بندی در رده طیفی G قرار میگیرد. این رویداد جهانی در فاصله بین نیمه آوریل و نیمه ماه مه هنگامی که ماه در حالت تربیع قرار دارد برگزار میشود. واژۀ عربی طلسم کـه بـه زبـانهای اروپایی هم وارد شده ـ است، برگرفته از واژۀ یونانی telein، به معنای تحقق بخشیدن، کامل کردن و تقدیس نمودن، و واژۀ telos به معنای تحقق یافتن، کامل شدن و حالت نهایی است (ورسلویس، ۸۰).

این علم باستانی هم در کشورهای شرقی مثل چین و هند برای پیشگویی وقایع در کره زمین و هم در سرزمینهای غربی مانند یونان و روم باستان و سپس اروپای مرکزی و غربی، به منظور مطالعه زوایای شخصیتی افراد و وقایعی که تاثیر گرفته از موقعیت اجرام آسمانی هستند به کار می رفته است. مشخص است که اطلاعات ابناحمر از علم نجوم بسیار کم بوده است؛ ازاینرو مکالمه او با امام بهزودی پایان پذیرفت و حضرت در حدّ فهم او به پرسشی کوتاه و سربسته اکتفا کردند. از سیّد مرتضی، رسالهای کوتاه دربارهی نجوم، با نام الردّ علی المنجمین در دست است.

در این شرح کوتاه غیر ممکن است که بتوان دستاوردهای نجوم اسلامی را شرح کرد. پس حضرت «نجوم راهیابی» را تأیید کرده است؛ اما میتوان جواز «نجوم احکامی» را نیز برداشت کرد؛ زیرا در ادامه علتی بیان فرموده است و العلة تعمّم و تخصّص. اما در فاصله چند هزار سال شکل صورت های فلکی تغییر میکند. در کلمۀ هشتم میگوید: زمان تا یک حدّی ارزش دارد. خب در این عکس👆میبینید که از تقاطع 6 دایره ارتفاع با دایره البروج ، 12 قسمت مساوی 30 درجه ای تقسیم میشه ، 6 تا در این طرف کره آسمان که در عکس مشاهده کردید و 6 تا هم اون طرف .

مثلاً ممکن است از نظر زمانی برای ازدواج خوب باشد؛ ولی به این معنا نیست که آن زن هم زن خوبی است! مجموع سه زاوی یک مثلث کروی ممکن است از 180 درجه بیشتر باشد ولی از 270 درجه کمتر است. محققان پس از بررسیهای دقیق با استفاده از ابزارهای جدید تولید شده، به این نتیجه رسیدند که به جز کهکشان راه شیری، کهکشانهای دیگری نیز وجود دارند که جرم آنها بیشتر از کهکشان ما است. در دوران تمدن اسلامی نیز این علم اهمیت ویژه ای داشت، علاوه بر کاربردهای علم نجوم در تقویم و احکام نجوم برای تعیین موقعیت قبله و تعیین اوقات نماز از این علم استفاده می شد.

در کلمۀ هفتم میگوید: نجوم که جبرآور نیست! تفکیک نجوم احکامی از علم نجوم تعلیمی، که در قرن هفتم هجری نهایی گردید، در فرجامین بخش این رساله مطرح شده است و به نظر میرسد برای آن زمان، دستاوردی علمی به شمار میآید. منظومه ما، که به آن منظومه شمسی میگوییم، اولین دایره اکتشاف هر منجمی است، منجمان اولیه در ابتدا متوجه ستارگانی شدند که تکان نمیخورند و در آسمان ثابت هستند، سپس با اجرامی آشنا شدند که در آسمان حرکت های منظمی دارند.

منظومه شمسی زمین سیاره کوچکی است که به همراه هفت سیاره و سیارک ها و اقمار سیارات به دور ستاره ای فروزان به نام خورشید می گردد. حضرت فرمود: آیا تو ستارهها را سیاره میگردانی؟ تا این را فرمود: آن مرد گمان کرد حضرت اشاره کرده که او را بگیرید! کدام ستاره در سرطان حلول کرد؟ سیارات با جر م اندک خود ، در مقایسه با جرم خورشید به شدت تحت تاثیر جاذبه (گرانش) خورشید به دور این سیاره همواره در یک مسیر بیضی شکل ، فاصله خود از خورشید را حفظ میکنند.

از آنجا که در کیهانشناسیهای سنتی و کهن انسان جایگاهی منحصر به فرد دارد و واسطۀ میان قلمروهای بالاتر و پایینتر از خود بهشمار میآید، باور بر این است که او میتواند از طریق تعالیم دینی به عوالم بالاتر راه یابد و آنگاه همچون میانجی، فیض و رحمت را از قلمرو الوهی به پایین بتاباند و تأثیرات آسمانی را منتقل کند. میترسم به مراد و مطلوب خود نرسی. حضرت فرموده است: چون نجومتان به کهانت منجرّ میشود!

پیش از اختراع تلسکوپ، نظریههای مهمی ارائه شد و کشفهای اخترشناسی مهمی رخ داد که در ادامه به بررسی تعدادی از آنها میپردازیم: بابلیها و آشوریها متوجه شدند کسوف یا خسوف در یک دایره با نام دایره ساروس تکرار میشود. زمانی که ابزارهای دقیق و تلسکوپها تولید شدند دید بشر نسبت به جهان تغییر کرد و با گذر زمان به نظریات بیشتری در مورد علم نجوم و اخترشناسی ارائه کردند. پس امیرالمؤمنین(ع) حرکت کرد و خوارج نهروان را شکست داد و با غنیمت و پیروزی برگشت و دهقان گفت: این دانشی نیست که در دست مردم زمان ما است، این دانش مایهاش از آسمان است.

رصد نجومی یکی از فعالیت های علاقه مندان خصوصا مبتدیان در حوزه ستاره شناسی است، و اولین فعالیتی است که انسان با آن شروع به اخترشناسی کرد. مدت زمان این گردش که سال نامیده می­شود ؛ 365 شبانه روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 51 ثانیه در جهت خلاف حرکت عقربه های ساعت انجام میگیرد. یک مکان را شبانه روز خورشید حقیقی نامیده اند. اوقات نمازهای پنجگانه روزانه ، از یک شهر به شهر دیگر و از یک روز به روز دیگر ، تفاوت پیدا میکند.

خورشید فقط در اول بهار و اول پاییز تقریبا از شرق دایره افق (مشرق) طلوع و در غرب دایره افق (مغرب) غروب میکند. ای مردم، از آموزش نجوم بپرهیزید، مگر آن مقداری که شما را در بیابان و دریا (برای شناخت شرق و غرب) راهنمایی میکند. اگر نقطه ای در شرق نصف النهار مبداء باشد ، طول جغرافیایی آن شرقی و اگر در غرب باشد طول جغرافیایی اش غربی است. دیدگاه روشن سید مرتضی دربارهی احکام نجومی و تفکیک آن از نجوم تعلیمی و حکم به درستی و جواز دومی و نادرستی و رد اولی، توسط متکلمان، فقها و دیگر علمای شیعه، مقبول واقع و دنبال شده است و در واقع، میتوان زنجیرهای متصل از عصر حضور ائمه(ع) تا زمان حاضر را در این مسألهی کلامی ـ نجومی نشان داد و پرتویی بر زاویهای از تاریخ اندیشهی کلامی امامیه افکند.

دیدگاه روشن سیّد مرتضی دربارهی احکام نجومی و تفکیک آن از نجوم تعلیمی و حکم به درستی و جواز دومی و نادرستی و ردّ اولی، توسط متکلّمان، فقها و دیگر علمای شیعه، مقبول واقع و دنبال شده است و در واقع، میتوان زنجیرهای متّصل از عصر حضور ائمه(ع) تا زمان حاضر را در این مسالهی کلامی ـ نجومی نشان داد و پرتویی بر زاویهای از تاریخ اندیشهی کلامی امامیّه افکند.

برخی در خشکی و برخی در دریا و بعضی در کوهها و بعضی در بیشهها و بعضی در آبادیها و اینکه چه چیزی سبب سعد و خوشی آنها شد؟ بعضی تند و بعضی کند، گاها طلوع کرده و یا در بازه هایی قابل مشاهده نبودند، منجمان باستان این اجرام را سیاره نام گذاری کردند. بهترین کتابی که در زمینه نجوم احکامی نوشته شده است، «صد کلمه بطلمیوس» است که خواجه نصیر بر آن را شرح نوشته است. در کلمه نهم مینویسد: باید علاوه بر نجوم در بحث مربوطه نیز متخصص باشد!

دیدگاهتان را بنویسید