دکتر سید محسن میرباقری

3. اخلاق حرفهای رشتهای از دانش اخلاق است که به مطالعة روابط شغلی میپردازد. مسئولیتهای اخلاقی که مسئولیتهای اخلاقی بنگاه بسیار پییچیدهتر از مسئولیتهای اخلاقی فردی ـ شخصی و فردی ـ شغلی است. امروزه با توجه به همین مورد، در مفهوم جدید از اخلاق حرفهای، به مسئولیتهای اخلاقی بنگاه وسازمان اشاره میشود که جامعتر از تعریف سنتی است. در این نظام اخلاقی که روشنیبخش دیگر نظامهای اخلاقی است، تقرب به خدا و کسب رضایت او آرمان اخلاق است و دستیابی به عدالت فراگیر اجتماعی، آزادی، حرمت انسان و بیشترین سود برای بیشترین کسان نیز از اهداف زندگی اجتماعی در چهار ساحت فردی، شغلی، سازمان و جامعه است.16 گفتنی است، همة تحقیقات در چارچوب نظام اخلاقی اسلام، بر اساس نظریة زیبا و خیر مطلق انجام میشود.

اخلاق در معنای عرفی یعنی لایه ای از رفتار انسان که در رفتار او با دیگران پدیدار می شود. مسلماً فردی که فاقد صلاحیتهای اخلاقی شایسته از لحاظ فردی باشد، از معیارهای اخلاق حرفهای متناسبی نیز برخوردار نخواهد بود. از لحاظ حقوقی، هر قاعدة اخلاقی که فاقد ضمانت اجرا باشد، صرفاً جنبة توصیه خواهد داشت. به همین دلیل، توصیه میشود قواعد اخلاق حرفهای خاص هر رشته به تصویب کانونهای غیردولتی یا دولتی همان رشته برسد و سپس در شرایط مقتضی اجرا شود. این کار با فرایند استخدام شروع میشود و بیانیهی چشم انداز سازمان و آموزش مداوم در تمام مدت کار افراد در یک شرکت آن را حفظ میکند.

از نظر این گروه کشتن دختران و زنده به گور کردن آنها در جامعه جاهلیت عرب، یک امر اخلاقی بوده چرا که جامعه آن روز آن را پذیرفته بود، همچنین غارتگری که از افتخارات عرب جاهلی بود و پسران را به خاطر این گرامی میداشتند که وقتی بزرگ شدند سلاح به دست میگیرند و در صفوف غارتگران فعالیت میکنند نیز یک امر اخلاقی محسوب میشود و البته همجنسگرائی در جوامعی که غرق این بدبختیها هستند از نظر آنها اعمال اخلاقی محسوب میشود! تحویلینگری یعنی ارجاع هر پدیدار به امری فروتر از آن و اخذ وجهی از آن شیء به جای کنه و حقیقت آن، که منطقدانان مسلمان شکل سادة آن را مغالطه کنه و وجه مینامند.55 تمثیل فیل در یکی از داستانهای مثنوی معنوی (فیل در خانه تاریک) برای آشکار کردن خطای تحویلینگری مطرح شده است.

کمترین فایدهای که درک این عوامل دارد این است که ما را در اخذ استراتژی و خط مشی سازمانی، واقعبینتر و در نتیجه موفقتر خواهد کرد. در برابر، به کار بردن خوی در زبان فارسی، که از خو گرفتن اخذ شده، و طبع ثانوی انسان را فراهم میسازد و قابل تغییر میباشد، میرساند که ایرانیان اخلاق را حالت اکتسابی دانسته، که بر اثر تربیت خانواده و جو حاکم به دست میآید.

رفتار در ساختن چگونگى خلق و خويها تأثير دارد و خلق و خوي ها در چگونگى وجود انسان. این ها از کارهای (اساس و مهمی) است که باید بر آن عزم را جزم کرد و ثابت ورزید. وی گفت: از مهم ترین اصول مبنایی اسلام، اخلاق اسلامی است، کما این که هدف و فلسفه بعثت پیامبر اکرم(ص) نیز اتمام مکارم اخلاقی عنوان شده است؛ از این رو بسیار لازم است منشور اخلاق رسانه، مبتنی بر خط و مشی اسلام باشد، ضمن این که باید ظرافت ها و تاکتیک های جنگی دشمن نیز شناسایی شده و با بصیرت قدم در این میدان بگذاریم.

همین موارد سبب شده است که نظام اخلاقی اسلامی بسیار متقن و قابل اعتماد باشد. تعریف کلی الگوهای اخلاقی و رفتار ارتباطی، مسئولیتپذیری در برابر حقوق افراد است. مشهور ترین تعریف اخلاق در میان اندیشمندان اسلامی صفات نفسانی ثابت و پایداری که موجب می شود انسان بدون نیاز به فکر و تامل افعالی متناسب با آن صفات انجام دهد. انسان در نظر اسلام موجودی است مرکب، دارای عقل، شهوت، غریزه حیوانی و روحانیت فرشتگان که راه خیر و راه شر برای وی روشن و معلوم شده است.

آن دیوار که تعمیر کردیم، از آن دو یتیم در شهر بود که زیر آن گنجی برای آنان بود و پدرشان مرد صالحی بود. معناي آيهاين است: “سوگند به نفس و آن چه موجب كمال نفس است”. مفهوم امانتداری در کسبوکار، قابل تجزیه به سه پرسش است: 1. چه چیزی در کسبوکار مورد امانت قرار میگیرد؟ 2. مراد از امانتداری در قبال آن امور چیست؟ 3. صاحبان امانت کیستند؟ البته امانتداری در حرفه نمیتواند به معنای عدم تصرف باشد؛ زیرا تصرف و بهکارگیری مقوم کسبوکار است؛ بلکه تصرف در حرفه دو گونه است: امانتدارانه و غیرامانتدارانه. در این صورت جای این پرسش است که چه چیزی آن اخلاق را “دینی” می کند؟

هرگاه فردی کار اخلاقی انجام داد و از سوی جامعه تشویق شد، احتمال انجام کارهای اخلاقی دیگر تقویت میشود؛ تا جایی که کار اخلاقی به صورت ارزشهای درونی درمیآید. نکته ای دیگر در تکمیل این مفهوم، و آن این که نظام اخلاقی اسلام، پارسایان را مکلف نساخته است که همانند فرشتگان، بری از هرگونه عیب و نقص، و معصوم از هر گناهی باشند، بلکه در ارزیابی این نظام، انسان متشکل از گِل و روح است و در این صورت اگر روح گاهی وی را تعالی بخشد؛ گِل نیز هر بار وی را پایین می آورد.

پاسخ این است که امیال انسان دارای نظامند و بعضی امیال ممکن است در برخی دیگر قید بزنند و آن را محدود و یا در مواردی مصداق های آن را منتفی کنند. جامعة دینی از حیث تعامل سازمانها و نهادهای اجتماعی در آن و نیز از نظر رفتار ارتباطی افراد، متضمن مسائل فراوانی است. 3.بخش سوم: فقه، در یک بخش از نظام باید و نبایدهای حقوقی بحث می کند که برای تنظیم حدود قانونی روابط اجتماعی شکل گرفته است و در بخش دوم از شروط صحت عبادات از جنبه شکلی سخن می گوید و به تبیین قوالب آیینی و مناسکی اعمال دینی می پردازد.

افزون بر این، کمبود امکانات و ابزار کار، نامناسب بودن ابزار، فضای نامناسب کاری، حجم کاری مازاد بر توان کارمند، محیط شلوغ اداره و رخنههای قانونی بر معضلات اخلاقی دامن میزنند؛ بیثباتی اقتصادی، بیثباتی سیاسی، دردهای مزمن فرهنگی ـ تاریخی مانند استبدادزدگی که به شدت با فرهنگ مشارکتی و کار تیمی ناسازگار است، آموزشهای نادرست اجتماعی مانند مسئولیتگریزی و تنبلی در کار را نوعی زرنگی تلقی کردن، وضعیت نابرابر رقابت جهانی که تهدیدکنندة اخلاق کسبوکار است.

حیاء زن از مرد ، غیرت ناموسی مرد ، عفاف و وفاداری زن نسبت به شوهر ، ستر عورت ، ستر بدن زن از غیر محارم ، منع زنا ، منع تمتع نظری و لمسی از غیر همسر قانونی ، منع ازدواج با محارم ، منع نزدیکی با زن در ایام عادت ، منع نشر صور قبیحه ، تقدس یا پلیدی تجرد جزء اخلاق و عادات جنسی بشمار میروند . در دانش مدیریت این مسئله کاملاً روشن است که عوامل محیط بیرون سازمان، به ویژه عوامل محیط جهانی کمتر در دسترس سازمان بوده و امکان تأثیرگذاری یا کنترل این دسته عوامل تقریباً ناممکن است؛ اما با وجود این، در مقام تحلیل مسائل داخلی سازمان، از آن غافل نیستند.

دیدگاهتان را بنویسید