فرهنگ اجتماعی و لزوم تأمل در رابطه اخلاق و قانون

بله، با آموزش تا حدودی می توان به مفاهیم اخلاق حرفه ای در کاربرد رسید. محمول گزاره اخلاقی هم یکی از چهار زوج مفاهیم ارزش گذار زیر است: خوب، بد، درست، نادرست، باید و نباید، حق و وظیفه. یکی از جاهایی که می بایست از حقوق مؤمنان دفاع کرد،پشت سرآنهاست؛یعنی وقتی که مؤمن غایب است،از حق او دفاع کرد،و شأن او را حفظ نمود . دین اسلام به طرز رفتار و برخورد انسانها با یکدیگر اهمیت میدهد و به انسانهای مؤمن و باایمان سفارش میکند که با یکدیگر با محبت و گشادهرویی برخورد کنید.

3 – اخلاق ديني ضامن اجرايي قوي دروني و هميشگي دارد؛ انسان مؤمن با اعتقاد به وجود خداوند و باور به معاد تعهد بيشتري با اجراي احكام اخلاقي پيدا مي كند. پیامبراکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «بلکه قهرمان واقعی مردی است که شیطان را در قلبش سرکوب کند و خشم او شدید گردد و خون در رگهایش آشکار شود؛ ولی او خدا را یاد کند و با بردباری خود، غضبش را سرکوب کند». اگر چه حیاء برای همه پسندیده است برای بانوان پسندیده تر است چنانچه امام صادق (ع) می فرماید : حیاء ده جزء است نُه جزء در زنان و یک جزء در مردان .

چنانچه پیامبر اکرم (ص) می فرماید : هرگاه افراد متواضع از امت مرا دیدید، در برابر آنها تواضع کنید ، هرگاه افراد متکبر را دیدید در برابر آنها تکبر نمائید . برخی از فلاسفه اخلاق معتقدند خصوصیّات اخلاقی اگر چنانچه شایسته است، لحاظ شوند بدیهی و بینیاز از توضیح خواهند بود. دوم این که برخی از آن حالات بر اثر عادت و تکرار که مبدأ آن فکر و اندیشه است در انسان پدید می آید و بر اثر تکرار و دوام به صورت ملکه و خُلْق می گردد. شخص متواضع، مورد احترام مردم است.

این مورد “قاعده طلایی” است ، یک اصل اخلاقی که توسط مذاهب مختلف گسترش یافته و خلقت آن به پیامبران مختلف نسبت داده شده است. امام کاظم (ع) می فرماید : خدا بهشت را بر فاحش و زشتگو وکم شرمی که از آنچه می گوید یا در مورد او گفته می شود حیا نمی کند، حرام کرده است .اگر چه در بسیاری از مواقع حیا را، مرادف با خجالت معرفی می کنند . تواضع از آداب پسندیده اجتماعی است و در اسلام تأکید فراوانی بر آن شده است. گزاره هایی مانند «خوردن گوشت مرده پدران در نزد کالاتین ها ـ یکی از قبایل هندوستان ـ خوب است»، «کشتن سالمندان در نزد اسکیموها پسندیده است»، و «شراب خواری در اسلام بد است»، همگی نمونه هایی از اخلاق توصیفی اند.

دکتر قرضاوی اندیشمند معاصر درمورد شمولیت نظام اخلاقی اسلام چنین می گوید: « اخلاق اسلامی نه آن چیزی است که نزد برخی مردم با عنوان «اخلاق دینی» معروف بوده و در به جاآوردن مراسم عبادی، پرهیز از خوردن گوشت خوک و نوشیدن شراب و اینگونه موارد خلاصه می شود و دیگر تمام. سرکوفت زدن و سرزنش کردن د رحقیقت نمک بر زخم دیگران پاشیدن است و این با همدری، که از آداب معاشرت است، سازگار نیست.

حال که ما مسلمانیم و در تعالیم و آموزههای دینی همواره بر قبح دروغ تاکید شده و این فعل قبیح در ذیل گناهان کبیره قرار گرفته است، و پیامبر رحمت نیز هدف خود از بعثت را چیزی جز تکمیل مکارم اخلاق ندانسته و همچنین فرموده است که «دروغگو، دروغ نمیگوید مگر به سبب حقارتی که در نفس خود دارد»، یا امام علی (ع) که فرموده است: «هیچ عمل قبیحی به قبح دروغگویی نیست»، آیا نباید راستگویی، این سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی که از ارکان رکین آن سرمایه است را پاس بداریم و مانع از به حاشیه رفتن آن شویم؟

دوستی انسان با دیگران ایجاب می کند،که از حقوق معاشرین خود دفاع نمایید .و این از اولین آداب دوستی است .امام عای (ع)می فرماید:دوست در حقیقت دوست نیست مگر اینکه رعایت نماید دوست خود را در سه وقت؛در رنج و گرفتاری او،در نبودن او،در وفات او . بخشش در اموال به آن مقدارى است که افزون بر نیاز باشد. در اهمیت این ادب از آداب معاشرت می باید گفت امر به معروف در شریعت اسلام جایگاه ویژه ای دارد؛ تا آنجا که امیرالمؤمنین علی (ع) در مقایسه ای بین امر به معروف و اعمال نیک دیگر، آنرا مثل دریا و سایر اعمال را مثل دهان می شمرد.

البته وجود اینکه در جامعه ما آمار طلاق افزایش چشمگیری دارد، همچنان در مقایسه با سایر کشورها از وضعیت بهتری برخورداریم. ولی این تلقی از حیا مردود است، چون خجالت و خجل بودن از نظر اسلام پسندیده نیست.آنچه از روایات منابع اسلامی بدست می آید، حیا نیرویی است که انسان را از دست زدن به اعمال زشت باز می دارد، و مانع از آن می شود که هر چه بسیار بر زبانش آمد جاری نماید. آن قُبحی که شراب خواری دارد، آن قبح را دروغ گویی و غیبت ندارد! پیامبر اکرم(ص)می فرماید:کسی که در حظورش مسلمانی را غیبت نمایند و او بتواند دفاع کند،و نکند؛خداوند او را در دنیا و آخرت به ذلت کشاند.

در جایگاه حیاء همین بس که از نظر اسلام هر کس پرده حیای خود را بدرد، آبرو و شخصیتی ندارد، و لذا اسلام غیبت چنین افرادی را جائز شمرده است؛ چه اینکه پیامبر اکرم (ص) می فرماید : هر کس پرده حیاء را درید غیبتش جایز است . و اگر کسی چنین نکند در حقیقت به دوست خود خیانت کرده است. و باز آنحضرت در مقام تهدید می فرماید : کسی که برادر مؤمنش را در انجام حاجت ناپسندی یاری کند و او را از آن کار باز ندارد، مانند کسی است که به خدا و رسولش خیانت کرده است و خداوند خصم و دشمن اوست .

امام صادق (ع) فرمود : کسی که برادرش را در حین کار زشتی ببیند ولی او را منع نکند به او خیانت کرده است . اهمیت حفظ مکارم اخلاقی آنچنان دارای ارزش و جایگاه مهم تربیتی و رفتاری است که به تکرار در قرآن، به صورت برجسته آمده است. واقعیتهای زندگی بشر و تجربههای عملی و تاریخی نشان میدهد، هرگاه در جامعهای رفتارهای اخلاقی و روابط اجتماعی و خانوادگی صادقانه، بیریا و به دور از تزویر و نیرنگ و دروغ، به عنوان یک قرارداد اجتماعی و به صورت یک قانون نانوشته و اصل پذیرفته شده، ساری و جاری بوده، آحاد مردم آن جامعه در نهایت امنیت، صلح، آسایش و خوشبختی به حیات خود ادامه دادهاند.

دیدگاهتان را بنویسید